اطاق تجارت - سازمان تجارت جهانی (WTO) در گزارش سال ۲۰۲۵ خود با عنوان «هوش مصنوعی و تجارت»، ضمن پیشبینی رشد ۳۴ تا ۳۷ درصدی تجارت جهانی تا سال ۲۰۴۰ به مدد این فناوری، هشدار داد که هوش مصنوعی مانند یک تیغ دو لبه عمل میکند؛ یا موتور محرک «رشد فراگیر» خواهد شد و یا شکاف میان اقتصادهای پیشرفته و در حال توسعه را به درهای عمیق تبدیل خواهد کرد.
جدیدترین تحلیلهای سازمان تجارت جهانی نشان میدهد که هوش مصنوعی (AI) دیگر یک ابزار لوکس نیست، بلکه مانند نیروی برق یا اینترنت، در حال بازتعریف زیرساختهای اقتصاد جهانی است. این گزارش که با همکاری اتاق بازرگانی بینالمللی (ICC) تدوین شده، حاوی دادههای حیاتی برای فعالان اقتصادی است.
کاهش هزینههای مبادله؛ فرصتی طلایی برای بنگاههای کوچک
بر اساس دادههای این گزارش، هوش مصنوعی پتانسیل چشمگیری در کاهش هزینههای تجارت دارد. نظرسنجی مشترک WTO و ICC نشان میدهد که ۹۰ درصد از بنگاههایی که هماکنون از هوش مصنوعی استفاده میکنند، مزایای ملموس آن را در فعالیتهای تجاری خود گزارش کردهاند. همچنین ۵۶ درصد این بنگاهها اعلام کردهاند که مدیریت ریسکهای تجاری آنها بهبود یافته است.
این فناوری با خودکارسازی ترخیص کالا از گمرک، بهبود دید در زنجیره تأمین و کاهش موانع زبانی، به ویژه به بنگاههای خرد، کوچک و متوسط (MSMEs) کمک میکند تا راحتتر وارد بازارهای جهانی شوند.
ارقام کلیدی: اقتصاد جهان در افق ۲۰۴۰
شبیهسازیهای مدل تجارت جهانی WTO حاکی از آن است که گسترش هوش مصنوعی میتواند تا سال ۲۰۴۰ منجر به نتایج زیر شود:
رشد تجارت جهانی: بین ۳۴ تا ۳۷ درصد افزایش.
رشد خدمات دیجیتال: تجارت خدمات قابل ارائه به صورت دیجیتال (مانند نرمافزار، مشاوره و...) تا ۴۲ درصد جهش خواهد کرد.
افزایش تولید ناخالص داخلی (GDP): پیشبینی افزایش ۱۲ تا ۱۳ درصدی در سطح جهان.
بهرهوری: هوش مصنوعی میتواند سالانه حدود ۰.۶۸ درصد به رشد بهرهوری کل عوامل تولید اضافه کند.
هشدار جدی: خطر شکاف دیجیتال و انحصار
به رغم خوشبینیها، این گزارش نسبت به «توزیع نابرابر» این منافع هشدار میدهد. زیرساختهای دیجیتال، قدرت پردازش داده و نیروی کار ماهر عمدتاً در اقتصادهای پردرآمد متمرکز شدهاند.
نابرابری در پذیرش: در حالی که بیش از ۶۰ درصد شرکتهای بزرگ از AI استفاده میکنند، این رقم برای شرکتهای کوچک تنها ۴۱ درصد است. در اقتصادهای کمدرآمد، کمتر از یکسوم شرکتها به این فناوری دسترسی دارند.
تمرکز یارانهها: بیش از ۹۸ درصد یارانههای دولتی مرتبط با هوش مصنوعی در کشورهای با درآمد بالا و متوسط رو به بالا توزیع میشود که زنگ خطری برای رقابتپذیری کشورهای در حال توسعه است.
نقش حیاتی سیاستگذاری تجاری
گزارش تأکید میکند که سیاستهای تجاری (تعرفهها، جریان دادهها و مالکیت فکری) نقشی کلیدی در دسترسی به این فناوری دارند. شاخص جدید «آزادی سیاست تجاری هوش مصنوعی» (AI-TPOI) نشان میدهد که کشورهای با درآمد متوسط، محدودکنندهترین سیاستها را دارند، در حالی که اقتصادهای پیشرفته با سرمایهگذاری سنگین در زیرساختها، در حال تثبیت برتری خود هستند.
💡 از نگاه اطاق تجارت
پیام این گزارش برای فعال اقتصادی ایرانی چیست؟
۱. خطر حذف از زنجیره ارزش: گزارش WTO به صراحت میگوید تجارت آینده، «تجارت دادهمحور» است. اگر بنگاههای ایرانی (بهویژه در بخش خدمات و کالاهای واسطهای) خود را با ابزارهای هوش مصنوعی برای بازاریابی، لجستیک و تطبیق مقررات مجهز نکنند، توان رقابت با رقبای منطقهای که هزینههای خود را با AI کاهش دادهاند، نخواهند داشت.
۲. ضرورت فشار بر سیاستگذار: بخش خصوصی باید از دولت مطالبه کند که به جای محدودسازی اینترنت و جریان دادهها (که طبق گزارش عامل اصلی عقبماندگی است)، بر «توسعه زیرساخت دیجیتال» تمرکز کند. تمرکز یارانههای جهانی در کشورهای پیشرفته نشان میدهد که ما با یک رقابت نابرابر روبرو هستیم و بدون حمایت هوشمندانه دولتی و رفع موانع تحریمی و داخلی، شکاف تکنولوژیک ما عمیقتر خواهد شد.
۳. فرصت در خدمات: پیشبینی رشد ۴۲ درصدی خدمات دیجیتال، سیگنالی قوی برای شرکتهای دانشبنیان و خدماتی ایران است تا تمرکز صادراتی خود را افزایش دهند.