اطاق تجارت – بند فورس ماژور (Force Majeure) همان بندی است که تعیین می‌کند اگر رویدادی بیرون از کنترل طرفین، مانند جنگ یا تحریم تازه، اجرای قرارداد را ناممکن کند، چه کسی مسوول است. اتاق بازرگانی بین‌المللی (ICC) در ۴ فروردین ۱۳۹۹ (۲۴ مارس ۲۰۲۰) نسخه تازه «بندهای فورس ماژور و دشواری» را منتشر کرد تا جایگزین نسخه ۲۰۰۳ شود. به توضیح ICC، این الگوها می‌خواهند میان «انتظار مشروع بازرگانان از اجرای قرارداد» و «واقعیت تغییر شرایط» تعادل برقرار کنند. الگو دو نسخه بلند و کوتاه دارد؛ نسخه کوتاه برای بنگاه‌های کوچک و متوسط طراحی شده است.
چه کسانی باید بدانند؟
◆ صادرکنندگان و واردکنندگانی که قرارداد بلندمدت تامین یا فروش دارند.
◆ پیمانکاران و صادرکنندگان خدمات فنی و مهندسی در کشورهای همسایه.
◆ مدیران حقوقی و بازرگانی که متن قرارداد را با طرف خارجی مذاکره می‌کنند.
گام‌به‌گام
◆ ۱. سه شرط اصلی را بشناسید. به متن الگوی ICC، طرفی که به قوه قاهره استناد می‌کند باید ثابت کند مانع (الف) بیرون از کنترل معقول او بوده، (ب) هنگام انعقاد قرارداد به‌طور معقول پیش‌بینی‌پذیر نبوده و (ج) آثار آن به‌طور معقول قابل اجتناب یا غلبه نبوده است.
◆ ۲. از فهرست رویدادهای مفروض استفاده کنید. نسخه بلند هفت گروه رویداد را برمی‌شمارد که «تا خلاف آن ثابت نشود» شرط‌های (الف) و (ب) را دارند؛ از جمله «جنگ (اعلام‌شده یا نشده)، خصومت، تهاجم»، «محدودیت ارزی و تجاری، تحریم اقتصادی، تحریم»، اقدام مقامات و دستور حکومتی، بلای طبیعی و همه‌گیری، و «اختلال طولانی حمل‌ونقل، مخابرات، سامانه‌های اطلاعاتی یا انرژی». ارجاع صریح به این فهرست، بار اثبات را سبک‌تر می‌کند.
◆ ۳. پیش‌بینی‌پذیری را جدی بگیرید. این فرض قابل رد است: در قراردادی که پس از آغاز جنگ یا محاصره بسته شده، طرف مقابل می‌تواند استدلال کند همان رویداد قابل پیش‌بینی بوده است. در قراردادهای تازه، پیامد ادامه محاصره یا تحریم‌های جاری را جداگانه و صریح بنویسید (مثلا تمدید مهلت تحویل یا تغییر مسیر حمل).
◆ ۴. پیمانکار فرعی را پوشش دهید. به بند ۲ الگو، اگر تامین‌کننده شما به دلیل مانع کوتاهی کند، فقط وقتی می‌توانید به قوه قاهره استناد کنید که شرط‌ها هم برای شما و هم برای او ثابت شود؛ این شرط را در قرارداد با تامین‌کنندگان خود هم تکرار کنید.
◆ ۵. اطلاع‌رسانی را بدون تاخیر انجام دهید. به متن الگو، معافیت از زمانی آغاز می‌شود که مانع اجرای تعهد را ناممکن کرده، «به شرط آنکه اطلاعیه آن بدون تاخیر داده شود»؛ در غیر این صورت، معافیت فقط از زمان رسیدن اطلاعیه به طرف مقابل اعمال می‌شود. یک قالب آماده اطلاعیه کتبی داشته باشید.
◆ ۶. حق فسخ را تعیین کنید. به بند ۸ نسخه بلند، اگر طرفین چیز دیگری توافق نکرده باشند، هر طرف می‌تواند وقتی مدت مانع از ۱۲۰ روز بیشتر شد، قرارداد را فسخ کند. این مدت را با چرخه کسب‌وکار خود تنظیم کنید.
◆ ۷. بند دشواری را جدا بنویسید. قوه قاهره برای «ناممکن شدن» است؛ برای وقتی که اجرا ممکن اما «به‌طور مفرط پرهزینه» شده (مانند جهش کرایه و بیمه)، الگوی دشواری ICC طرفین را مکلف به مذاکره برای شرایط جایگزین می‌کند و سه گزینه برای شکست مذاکره می‌دهد: (الف) حق فسخ برای طرف متضرر، (ب) درخواست تعدیل یا فسخ از دادگاه یا داور، (ج) فقط درخواست اعلام فسخ از دادگاه یا داور. یکی را صریح انتخاب کنید.
◆ ۸. با یک جمله ضمیمه کنید. به توصیه ICC، می‌توان با عبارت «بند قوه قاهره ICC (نسخه بلند) جزو این قرارداد است» الگو را به قرارداد افزود؛ بهتر است متن کامل هم پیوست شود.
مدارک و مهلت‌ها
◆ متن قرارداد با بند قوه قاهره، بند دشواری، قانون حاکم و مرجع حل اختلاف.
◆ اطلاعیه کتبی قوه قاهره با تاریخ، شرح رویداد، اثر آن بر تعهد و مدت تخمینی.
◆ مستندات رویداد: بخشنامه، اطلاعیه رسمی، گواهی اتاق بازرگانی یا مرجع رسمی دیگر.
اشتباه‌های رایج
◆ نوشتن جمله کلی «در صورت بروز قوه قاهره» بدون تعریف، فهرست رویداد و مهلت اطلاع‌رسانی.
◆ یکی گرفتن قوه قاهره و دشواری؛ گرانی ناگهانی حمل معمولا قوه قاهره نیست.
◆ غفلت از قانون حاکم: الگوی ICC جایگزین قانون حاکم بر قرارداد نیست. در حقوق ایران، قانون مدنی (از جمله مواد ۲۲۷ و ۲۲۹) قواعد خود را درباره مانع خارجی دارد و نتیجه هر استناد به قانون حاکم و داور بستگی دارد.
◆ استناد به قوه قاهره برای توجیه دور زدن تحریم یا مقررات؛ این الگو فقط معافیت از تعهد را تنظیم می‌کند و هیچ مسیری برای اقدام خلاف قانون نمی‌دهد.
کجا بپرسیم؟
کمیته ایرانی اتاق بازرگانی بین‌المللی در اتاق ایران و مرکز داوری اتاق ایران. برای موارد خاص با مشاور حقوقی مشورت کنید.
منابع: iccwbo.org؛ iccwbo.org/wp-content/uploads/sites/3/2020/03/icc-forcemajeure-hardship-clauses-march2020.pdf ؛ قانون مدنی ایران، مواد ۲۲۷ و ۲۲۹