نشست سالانه مجمع جهانی اقتصاد در داووس ۲۰۲۶، بیش از هر زمان دیگری به صحنه تحلیل دگرگونیهای بنیادین در نظام تجارت جهانی تبدیل شد. رهبران سیاسی و اقتصادی جهان در این نشست اذعان کردند که دوران قواعد تجاری باثبات و قابل پیشبینی به سر آمده و جهان وارد عصر «گسست ساختاری» شده است؛ دورانی که در آن، امنیت ملی، رقابتهای ژئوپلیتیکی و سیاستهای صنعتی، قواعد بازی را بازنویسی میکنند. این تحول، سیگنالی روشن برای فعالان اقتصادی است تا استراتژیهای خود را با واقعیتهای جدید تطبیق دهند.
۱. ژئوپلیتیک، ابزار جدید تجارت:
تجارت به وضوح به ابزاری برای تحقق اهداف غیراقتصادی تبدیل شده است. تهدیدهای تعرفهای دونالد ترامپ علیه اروپا بر سر مسئله گرینلند، نمونهای آشکار از این روند بود. رهبران کسبوکارها اکنون با این واقعیت روبرو هستند که برای بقا، باید «بازوی ژئوپلیتیکی» خود را تقویت کنند. با این حال، تنها ۲۰ درصد شرکتها دارای واحدی برای تحلیل روندهای ژئوپلیتیکی هستند. این در حالی است که ابهام در تعریف «امنیت ملی» توسط دولتها، ریسک سرمایهگذاری را برای بخش خصوصی دوچندان کرده است.
۲. بازگشت قدرتمند سیاست صنعتی:
مداخلات دولتی در اقتصاد با اهدافی چون امنیت اقتصادی، اشتغال و توسعه فناوری، در سال ۲۰۲۵ نسبت به سال ۲۰۱۹، رشد خیرهکننده ۲۶۲ درصدی را تجربه کرده است. امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه، با بیان جمله «حمایت به معنای حمایتگرایی نیست»، رویکرد جدید اروپا را تبیین کرد. این سیاستها، گرچه ضروری تلقی میشوند، اما خطر انحراف و ایجاد عواقب ناخواسته را به همراه دارند و نیازمند مشارکت بخش خصوصی در طراحی هستند.
۳. پارادوکس فناوری و تجارت:
در حالی که سیاست، تجارت را به سمت چندپارگی سوق میدهد، فناوریهای نوین مانند هوش مصنوعی و دیجیتالیسازی، پتانسیل دموکراتیزه کردن دسترسی به تجارت را دارند. این «پارادوکس تریدتک» میتواند به ویژه برای شرکتهای کوچک و متوسط و اقتصادهای در حال توسعه، یک عامل توانمندساز قدرتمند باشد و هزینهها و موانع تجاری را کاهش دهد.
۴. تنوعبخشی، استراتژی بقا:
در عصر اتحادهای متغیر، اتکای بیش از حد به یک شریک تجاری، یک «آسیبپذیری استراتژیک» محسوب میشود. انگوزی اوکونجو-ایولا، مدیرکل سازمان تجارت جهانی، بر لزوم مدیریت وابستگیها و تنوعبخشی به شرکای تجاری تأکید کرد. شکلگیری توافقهای تجاری بزرگ مانند توافق اتحادیه اروپا با بلوک مرکوسور و هند، گواهی بر این مدعاست که کشورها به دنبال ایجاد ائتلافهای جدید برای کاهش ریسک هستند.
سیگنال داووس برای فعالان اقتصادی
پیام اصلی داووس ۲۰۲۶ برای بازرگانان و مدیران اقتصادی این است که دوران تحلیلهای تکبُعدی به پایان رسیده است. برای موفقیت در چشمانداز جدید، دیگر نمیتوان تنها به مزیتهای رقابتی کلاسیک مانند قیمت و کیفیت اتکا کرد. درک عمیق از ریسکهای ژئوپلیتیکی، توانایی انطباق با سیاستهای صنعتی دولتها و سرمایهگذاری در تنوعبخشی به بازارها، سه ضلع مثلث بقا و رشد در دهه پیش رو خواهد بود. تجارت، همانطور که کریستالینا جورجیوا گفت، مانند رودخانهای است که راه خود را پیدا میکند؛ اما مسیر این رودخانه اکنون از میان صخرههای سخت سیاست عبور میکند.