ولیالله سیف، رئیس اسبق بانک مرکزی، در نشستی که از سوی کمیسیون صنعت و معدن اتاق تهران برگزار شد،با تشریح ریشههای بیثباتی در بازار ارز ایران، نرخ ارز را نه یک قیمت ساده، بلکه یک «متغیر کلیدی و راهبردی» خواند که سرنوشت تورم، رشد اقتصادی و سرمایهگذاری به آن گره خورده است. او با تأکید بر اینکه نرخ ارز مناسب ریشه در واقعیتهای اقتصاد دارد و نه در تصمیمات دستوری، نقشه راهی مبتنی بر اصلاحات ساختاری برای مهار نوسانات ارزی و خروج از چرخه معیوب شوکهای نفتی ارائه کرد.
از بیماری هلندی تا رانت چندنرخی
سیف تحلیل خود را با اشاره به وابستگی تاریخی اقتصاد ایران به درآمدهای نفتی آغاز کرد. به گفته او، این وابستگی ساختاری، اقتصاد کشور را در برابر شوکهای قیمت جهانی نفت یا تحریمهای صادراتی، به شدت آسیبپذیر کرده است. در غیاب سازوکارهای تثبیتکننده قدرتمند، این شوکها مستقیماً به بازار ارز منتقل شده و بیثباتیهای دورهای را رقم زدهاند.
رئیس اسبق بانک مرکزی تصریح کرد که نرخ ارز مناسب باید با متغیرهای بنیادین اقتصاد، به ویژه «تفاوت نرخ تورم داخلی و خارجی»، سازگار باشد. از آنجا که تورم مزمن در ایران همواره بالاتر از میانگین جهانی بوده، تعدیل تدریجی نرخ ارز یک ضرورت اقتصادی است. او هشدار داد: «تجربه تاریخی نشان میدهد که تثبیت دستوری نرخ ارز در سطحی پایینتر از نرخ تعادلی، در نهایت به شکل جهشهای ناگهانی و پرهزینه ظاهر میشود.»
این سیاستگذار پولی سابق، از تضعیف رقابتپذیری تولید داخلی به عنوان یکی دیگر از عواقب سرکوب نرخ ارز نام برد. او این وضعیت را مشابه پدیده «بیماری هلندی» توصیف کرد که در آن، وفور ظاهری ارز حاصل از منابع طبیعی، واردات را ارزان و تولیدکنندگان داخلی را از گردونه رقابت خارج میکند.
سیف همچنین سیستم چندنرخی ارز را یکی از چالشهای جدی اقتصاد ایران دانست که با ایجاد اعوجاج در سیگنالهای قیمتی، به «ایجاد رانت، فساد و تخصیص ناکارآمد منابع» منجر میشود. او تأکید کرد که حمایت از اقشار آسیبپذیر باید از طریق ابزارهای شفافی مانند یارانه مستقیم صورت گیرد، نه از مسیر پرهزینه و فسادزای ارز ترجیحی.
بسته سیاستی برای ثبات: از صندوق مستقل تا شناور مدیریتشده
ولیالله سیف در تشریح راهکارهای کنترل نوسانات، بر لزوم انضباط در سیاستهای پولی و مالی به عنوان پیششرط اصلی ثبات ارزی تأکید کرد. او معتقد است تا زمانی که رشد نقدینگی کنترل نشود و کسری بودجه دولت از مسیرهای ناپایدار تأمین گردد، هرگونه تلاش برای تثبیت بازار ارز محکوم به شکست است.
او راهکارهای مشخصی را در این زمینه ارائه کرد که در جدول زیر خلاصه شده است:
| حوزه سیاستی |
راهکار پیشنهادی |
هدف |
| سیاست مالی |
تفکیک بودجه جاری از درآمدهای نفتی و ایجاد «صندوق تثبیت ارزی» مستقل با قوانین سختگیرانه برای واریز و برداشت |
جلوگیری از انتقال مستقیم نوسانات قیمت نفت به بودجه دولت و بازار ارز |
| سیاست پولی |
«عقیمسازی» اثر پولی تبدیل درآمدهای ارزی نفت به ریال از طریق ابزارهایی مانند عملیات بازار باز و فروش اوراق بدهی |
کنترل پایه پولی و مهار فشار تورمی ناشی از درآمدهای نفتی |
| رژیم ارزی |
اتخاذ رژیم «شناور مدیریتشده» که در آن بانک مرکزی ضمن پرهیز از تثبیت دستوری، در برابر نوسانات شدید و هیجانی مداخله میکند |
جلوگیری از انباشت عدم تعادل و همزمان ممانعت از جهشهای مخرب ارزی |
| راهبرد بلندمدت |
«تنوعبخشی به منابع ارزآور» از طریق توسعه صادرات غیرنفتی، گردشگری، خدمات فنی-مهندسی و صنایع با ارزش افزوده بالا |
کاهش وابستگی به نفت و افزایش پایداری درآمدهای ارزی کشور |
سیگنال به فعالان اقتصادی
سخنان سیف حامل این پیام روشن برای سیاستگذاران و فعالان اقتصادی است که راهحل بحران ارزی، در مداخلات کوتاهمدت و دستوری نیست. ثبات پایدار در بازار ارز تنها از مسیر اصلاحات ساختاری عمیق، شامل انضباط بودجهای دولت، استقلال بانک مرکزی در کنترل نقدینگی، و حرکت به سمت یکسانسازی و واقعیسازی نرخ ارز میگذرد. بدون این اقدامات، اقتصاد ایران همچنان در برابر شوکهای بیرونی آسیبپذیر باقی خواهد ماند و چرخه بیثباتی، تورم و کاهش سرمایهگذاری تکرار خواهد شد.