اطاق تجارت – بازگشایی تنگهٔ هرمز از گفت‌وگوی «همه یا هیچ» به گفت‌وگوی «پله‌پله» رسیده است. خبرگزاری رویترز ۲ مهر به نقل از دو مقام ایرانی، دو مقام منطقه‌ای و دو دیپلمات غربی گزارش داد مذاکره‌کنندگان ایران و آمریکا در نیویورک دربارهٔ توافقی مرحله‌ای برای بازگشایی تنگه و پایان محاصرهٔ دریایی بنادر ایران گفت‌وگو می‌کنند. یک مقام ارشد ایرانی به رویترز گفته است: «یک راه پیش رو، حل بحران در چند مرحله است. مرحلهٔ نخست، پایان محاصره و بازگشایی هرمز خواهد بود.»
به گزارش رویترز، در مرحلهٔ بعد موضوع دسترسی ایران به دارایی‌های مسدودشده مطرح می‌شود. به گفتهٔ منابع منطقه‌ای، تهران حاضر شده خواستهٔ خود دربارهٔ دریافت عوارض عبور از تنگه را به یک توافق جانبی موکول کند تا رفع محاصره در اولویت قرار گیرد.
فاصلهٔ پیشنهاد تا توافق چقدر است؟
دو طرف هنوز فاصلهٔ جدی دارند. به گزارش رویترز، هیچ‌یک نمی‌خواهد اهرم خود را بدون دریافت امتیاز ملموس کنار بگذارد؛ آمریکا محاصرهٔ اقتصادی را اهرم خود می‌داند و ایران کنترل تنگه را. دونالد ترامپ هشدار داده اقتصاد ایران بدون توافق «خواهد پوسید» و به گزارش همین خبرگزاری، به امکان توافق پس از انتخابات میان‌دوره‌ای ۱۲ آبان (۳ نوامبر) اشاره کرده است. دنیس راس، مذاکره‌کنندهٔ پیشین آمریکا، احتمال توافق پیش از انتخابات را حدود ۳۰ درصد برآورد کرده است. کشورهای عرب حوزهٔ خلیج فارس نیز، به گزارش رویترز، با کنترل ایران بر تنگه مخالف‌اند و خواهان بازگشت آزادی کشتیرانی هستند.
این گزارش در ادامهٔ دو موضع دیگر منتشر شده است: پیشنهاد یک مقام ارشد ایرانی برای بازگشایی تنگه «ظرف هفت روز» در صورت رفع محاصره، و مهلت پنج‌روزه‌ای که محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، ۱ مهر برای پذیرش شروط ایران اعلام کرد و حدود ۶ مهر به پایان می‌رسد. به گزارش روزنامهٔ نشنال، دیدار بعدی دو طرف ممکن است در روزهای پایانی سپتامبر در صلالهٔ عمان برگزار شود.
تنگه امروز: یک‌دهم پیش از جنگ
داده‌های ردیابی دریایی ویندوارد نشان می‌دهد روز ۱ مهر (۲۳ سپتامبر) ۱۱ کشتی از هرمز عبور کرده‌اند: ۹ کشتی ورودی و ۲ کشتی خروجی، شامل ۴ نفتکش، ۳ کشتی باری، یک فله‌بر و یک نفتکش گاز مایع. به گزارش الجزیره، پیش از جنگ روزانه حدود ۱۰۰ کشتی از این آبراه می‌گذشت و میانگین عبور در فاصلهٔ ۲۴ تیر تا ۱ شهریور به حدود ۵ کشتی در روز، یعنی ۹۵ درصد کمتر، رسیده بود. رقم ۱ مهر هم حدود ۸۹ درصد پایین‌تر از سطح پیش از جنگ است. ویندوارد همچنین از اختلال گستردهٔ سامانهٔ موقعیت‌یابی گزارش داده است: ۳۳۱ کشتی در ۱ مهر با پارازیت جی‌پی‌اس روبه‌رو شدند.
ریچارد متیوز، مدیر شرکت کارگزاری کشتیرانی گیبسون، به الجزیره گفته است: «هیچ مسیر دریایی جایگزینی وجود ندارد. چند خط لوله هست، اما جایگزینی نیست.»
هزینهٔ حمل؛ عددی که دیرتر پایین می‌آید
حتی اگر مرحلهٔ نخست توافق اجرا شود، هزینهٔ حمل یک‌باره به سطح پیش از بحران برنمی‌گردد. به گزارش الجزیره به نقل از داده‌های اس‌اندپی گلوبال (اواخر تیر)، نرخ بیمهٔ ریسک جنگ برای عبور از هرمز به ۷.۵ تا ۱۰ درصد ارزش بدنهٔ کشتی رسیده بود؛ در حالی که پیش از جنگ ۱ تا ۳ درصد بود. در همان زمان، کرایهٔ حمل هر تن نفت خام از خلیج فارس به چین حدود ۷۸ دلار بود؛ بیش از ۴ برابر میانگین پنج‌سالهٔ ۱۸.۹ دلار. بیمه‌گران و مالکان کشتی معمولاً پس از هر توافق، چند هفته رفتار میدانی را می‌سنجند و سپس نرخ‌ها را اصلاح می‌کنند.
برای ایران، اثر محاصره پیش از هر چیز در تجارت دیده می‌شود. بر پایهٔ آمار گمرک ایران، در پنج ماه نخست ۱۴۰۵ صادرات غیرنفتی ۲۸.۲ درصد و واردات ۲۶.۱ درصد کاهش یافته است. به گزارش رویترز به نقل از کپلر و ورتکسا، صادرات نفت خام ایران از حدود ۷۴۰ هزار بشکه در روز در ژوئیه به ۲۲۰ تا ۲۵۵ هزار بشکه در اوت رسید و ۲۹ نفتکش با حدود ۳۶ میلیون بشکه نفت در داخل تنگه مانده‌اند.
بازار نفت چه پیامی می‌دهد؟
بازار جهانی خبر توافق مرحله‌ای را جدی گرفته است. به گزارش Trading Economics، نفت برنت روز جمعه ۳ مهر با ۰.۹ درصد افت به حدود ۱۰۵.۶ دلار رسید و وست تگزاس با ۱.۶ درصد افت حدود ۹۳.۱ دلار معامله شد. این نهاد نوشته است: «چشم‌انداز کاهش تحریم‌ها و بازگشت صادرات خلیج فارس بر قیمت‌ها فشار آورد.» با این حال، برنت هنوز حدود ۲۱.۵ درصد بالاتر از یک ماه پیش است؛ نشانه‌ای که بازار ریسک شکست گفت‌وگوها را هم در قیمت لحاظ کرده است.
این اعداد برای بنگاه‌ها چه معنایی دارد؟
◆ دو سناریو، دو برنامه: برنامهٔ تأمین و فروش پاییز را هم برای «ادامهٔ محاصره» و هم برای «بازگشایی مرحله‌ای» بنویسید. سناریوی دوم یعنی بازگشت تدریجی مسیر دریایی در چند هفته، نه چند روز.
◆ قرارداد حمل زمینی را قفل نکنید: قراردادهای بلندمدت حمل زمینی و انبارداری مرزی را با بند بازنگری یا خروج در صورت بازگشایی بنادر ببندید.
◆ هزینهٔ بیمه را جدا ببینید: در پیش‌فاکتورهای واردات دریایی، بیمهٔ ریسک جنگ را قلم جداگانه و قابل‌تعدیل بنویسید؛ کاهش آن احتمالاً از کاهش کرایه دیرتر است.
◆ برای صف بندر آماده باشید: در صورت رفع محاصره، هجوم بار معطل‌مانده به بنادر جنوبی محتمل است؛ هماهنگی زودهنگام با ترخیص‌کار و خط کشتیرانی مزیت زمانی می‌سازد.
◆ به تیتر تکیه نکنید: تا اعلام رسمی متن توافق و ابلاغ دستورالعمل‌های سازمان بنادر و گمرک، تعهد تحویل تازه بر پایهٔ بازگشایی ندهید.