اطاق تجارت – تنوع‌بخشی اقتصاد منبع‌محور، پرسشی است که ایران سال‌هاست با آن روبه‌روست و تافی مهاکا، ستون‌نویس الجزیره، در یادداشتی که ۹ مهر (۱ اکتبر) به مناسبت ۶۰ سالگی استقلال بوتسوانا منتشر شد، آن را از زاویه یک تجربه موفق آفریقایی بررسی کرده است. به نوشته او، بوتسوانا در ۱۹۶۶ فقط ۱۲ کیلومتر جاده آسفالته و ۲۲ دانش‌آموخته دانشگاه داشت، اما امروز کشوری با درآمد متوسط رو به بالاست و تولید سرانه آن در ۲۰۲۵ به حدود ۷۸۰۰ دلار رسیده که از آفریقای جنوبی (۶۶۰۰ دلار) بیشتر است.
چگونه الماس به توسعه تبدیل شد؟
استدلال اصلی مهاکا این است که ثروت معدنی به‌خودی‌خود سرنوشت را تعیین نمی‌کند؛ نهادها تعیین می‌کنند. به نوشته او، اقتصاد بوتسوانا از ۱۹۶۵ تا ۱۹۸۰ به‌طور میانگین سالانه ۱۳.۹ درصد رشد کرد و دولت درآمد الماس را در چارچوب نهادی مشخص به خدمات عمومی، زیرساخت و ثبات دموکراتیک تبدیل کرد. شبکه جاده به ۳۵ هزار کیلومتر رسیده، دسترسی به برق ۸۰.۲ درصد است و نرخ فقر از ۳۰.۶ درصد در ۱۳۸۱ به ۱۴.۵ درصد در ۱۴۰۱ کاهش یافته است. او می‌نویسد: «دولت همچنان درآمد معدنی را برای تامین خدمات عمومی، زیرساخت و توسعه اقتصادی به کار می‌گیرد.»
روی دیگر سکه
اما به استدلال نویسنده، همین موفقیت امروز به نقطه ضعف تبدیل شده است: الماس هنوز ۹۰ درصد صادرات کالا و یک‌سوم درآمد دولت را تامین می‌کند و بیکاری ۲۱ درصد و در میان جوانان ۱۵ تا ۳۵ ساله ۲۸.۹ درصد است. راه پیشنهادی او تنوع‌بخشی به فناوری، گردشگری و انرژی تجدیدپذیر است. جمع‌بندی او روشن است: «چالش در ۶۰ سالگی دیگر تبدیل الماس به توسعه نیست، بلکه ساختن رفاهی است که بدون آن دوام بیاورد.»
از نگاه اطاق تجارت
◆ تجربه بوتسوانا یادآوری می‌کند که وابستگی صادرات به یک کالا، حتی با مدیریت خوب، شکننده است؛ بنگاه‌های صادراتی ایرانی هم سبد محصول و بازار خود را چنان بچینند که با افت یک کالا یا یک بازار، کل درآمد از دست نرود.
◆ مزیت پایدار از کیفیت نهادها و قواعد قابل پیش‌بینی می‌آید؛ تشکل‌های بخش خصوصی در گفت‌وگو با دولت، ثبات مقررات صادرات و استفاده شفاف از درآمد منابع را در اولویت پیشنهادهای خود بگذارند.
منبع: Tafi Mhaka، «Botswana at 60 challenges the story of postcolonial African failure»، الجزیره (Opinion)، ۱ اکتبر ۲۰۲۶ — aljazeera.com/opinions/2026/10/1/botswana-at-60-challenges-the-story-of-postcolonial-african-failure