اطاق تجارت – ترانزیت زمینی در ماه‌های اخیر از یک مسیر مکمل به مسیر اصلی تجارت خارجی ایران تبدیل شده است. رئیس کل گمرک ایران ۳۱ شهریور اعلام کرد «همهٔ مرزهای کشور با همسایگان باز است» و در پی مذاکره با رؤسای گمرک ترکیه، جمهوری آذربایجان و ارمنستان، سقف پذیرش کامیون‌های صادراتی افزایش یافته است: در مرز بازرگان از ۲۰۰ به ۴۰۰ کامیون در روز (۱۰۰ درصد افزایش) و در مرز ارمنستان از ۲۰۰ به ۳۰۰ کامیون در روز (۵۰ درصد افزایش). به گفتهٔ او، برای واردات محدودیت ظرفیتی وجود ندارد، اما زمان انتظار در برخی گمرکات همچنان ۱۰ تا ۱۵ روز است.
این تصمیم در شرایطی گرفته شده که مسیر دریایی جنوب عملاً بسته مانده و ترانزیت زمینی ایران زیر بیشترین فشار سال‌های اخیر قرار دارد.
دریا؛ هفت هفته بدون صادرات نفت خام
دادهٔ شرکت‌های ردیابی نفتکش، عمق شوک دریایی را نشان می‌دهد. به گزارش رویترز به نقل از کپلر، ورتکسا و تنکرترکرز که مرین‌لینک منتشر کرده، از آغاز دوباره محاصره دریایی بنادر ایران در ۲۳ تیر (۱۴ ژوئیه)، هیچ محموله نفت خام ایران به چین نرسیده است. صادرات نفت خام از حدود ۷۴۰ هزار بشکه در روز در ژوئیه به ۲۲۰ تا ۲۵۵ هزار بشکه در روز در اوت رسیده؛ یعنی ۶۶ تا ۷۰ درصد کاهش در یک ماه. همچنین ۲۹ نفتکش با حدود ۳۶.۱ میلیون بشکه نفت در داخل تنگه گرفتار مانده‌اند و کل نفت شناور ایران روی آب از ۱۳۵ به ۱۰۷ میلیون بشکه (حدود ۲۱ درصد کمتر) کاهش یافته است.
کلر یونگمن، تحلیلگر ورتکسا، به رویترز گفته است: «حتی در اوج تحریم‌های فشار حداکثری در ۲۰۱۹ و ۲۰۲۰، هر ماه مقداری نفت ایران از هرمز عبور می‌کرد.»
حمل‌ونقل؛ بخشی که ۱۷ درصد کوچک شد
آمار رسمی رشد اقتصادی بهار ۱۴۰۵ که الجزیره آن را منتشر کرده، اثر این شوک را بر زنجیرهٔ تأمین نشان می‌دهد: ارزش افزودهٔ حمل‌ونقل، انبارداری و ارتباطات حدود ۱۷ درصد کوچک شده است؛ بیش از صنعت و معدن (۱۴.۷- درصد). تجارت خارجی نیز همین مسیر را رفته است: بر پایهٔ آمار گمرک، در پنج ماه نخست ۱۴۰۵ صادرات غیرنفتی ۲۸.۲ درصد و واردات ۲۶.۱ درصد کاهش یافته است. اتاق تهران نیز در گزارشی تازه، به نقل از تجارت‌نیوز، از کوچک شدن حدود ۲۵ درصدی تجارت خارجی کشور و خطر «صنعت‌زدایی» هشدار داده است.
هوا و بانک؛ دو گلوگاه تازه
به مسیر دریایی بسته، از ۱ مهر گلوگاه هوایی هم اضافه شد. تحریم‌های تازه آمریکا علیه ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی، به گزارش المانیتور، به توقف پروازهای ایرانی به بغداد، مسقط، قطر، گرجستان و جمهوری آذربایجان انجامیده است؛ پروازهایی که برای سفرهای تجاری و حمل بار سبک اهمیت داشتند. هم‌زمان، بلومبرگ از تشدید تحریم‌های بریتانیا علیه بانک‌های ایرانی خبر داده که مسیر نقل‌وانتقال پول را برای بازرگانان دشوارتر می‌کند.
دریچهٔ دیپلماسی؛ پیشنهاد هفت‌روزه برای هرمز
در سوی دیگر، یک مقام ارشد ایرانی به رویترز گفته است تهران می‌تواند ظرف هفت روز تنگهٔ هرمز را بازگشایی کند، به شرط آنکه آمریکا فشار نظامی را کاهش دهد و محاصرهٔ بنادر ایران را بردارد. این پیشنهاد، به گزارش رویترز، در جریان گفت‌وگوهای نیویورک از طریق میانجی‌ها منتقل شده است. استیو ویتکاف، فرستادهٔ آمریکا، ابراز امیدواری کرده گفت‌وگوها «سازنده و امیدوارکننده» باشد؛ در همان روز اما دونالد ترامپ در مجمع عمومی سازمان ملل لحن تندی علیه تهران به کار برد و یک کشتی باری در تنگه با پرتابه‌ای ناشناس هدف قرار گرفت و دچار آتش‌سوزی شد.
بازار نفت این دوگانگی را منعکس کرده است: به گزارش Trading Economics، برنت صبح ۲ مهر (۲۴ سپتامبر) با ۰.۹ درصد افت به حدود ۱۰۲.۲ دلار رسید؛ پس از آنکه روز قبل از ۹۸.۵ دلار بالاتر رفته بود.
مرز زمینی چقدر جای دریا را پر می‌کند؟
افزایش سقف پذیرش کامیون، گام مثبتی است؛ اما سه محدودیت ساختاری دارد:
◆ ظرفیت: حتی با ۴۰۰ کامیون در روز در بازرگان و ۳۰۰ کامیون در مرز ارمنستان، حجم بار زمینی با ظرفیت یک کشتی کانتینری یا فله قابل مقایسه نیست؛ به‌ویژه برای کالاهای حجیم مثل فولاد، سیمان، پتروشیمی و غلات.
◆ هزینه و زمان: صف ۱۰ تا ۱۵ روزه یعنی هزینه توقف کامیون، سرمایه درگیر و خطر فساد کالای کشاورزی؛ هزینه‌ای که در قیمت تمام‌شده صادرات و واردات می‌نشیند.
◆ وابستگی به همسایه: ظرفیت مرز به ظرفیت گمرک و جادهٔ طرف مقابل هم بستگی دارد؛ افزایش سقف‌ها حاصل توافق با ترکیه، آذربایجان و ارمنستان است و هر تغییر در این توافق‌ها مستقیم بر جریان بار اثر می‌گذارد.
این اعداد برای بنگاه‌ها چه معنایی دارد؟
◆ برنامهٔ حمل را بر اساس صف بچینید: زمان انتظار ۱۰ تا ۱۵ روزه را در قراردادهای فروش صادراتی و تحویل واردات لحاظ کنید و بند «تأخیر ناشی از مرز» را صریح بنویسید.
◆ مسیر دوم داشته باشید: برای بار صادراتی به اروپا و ترکیه، مقایسهٔ هزینه و زمان بازرگان با مسیر ارمنستان–گرجستان و ریلی آذربایجان ضروری است.
◆ ارتباط تجاری را از سفر جدا کنید: با محدود شدن پروازهای منطقه‌ای، برنامهٔ دیدار با مشتریان، بازدید کالا و بازرسی را به‌سمت نمایندهٔ محلی، بازرسی شخص ثالث و جلسات برخط ببرید.
◆ سناریوی بازگشایی را هم آماده کنید: اگر پیشنهاد بازگشایی هرمز به توافق برسد، کرایهٔ دریایی و قیمت کالاهای وارداتی ممکن است سریع تغییر کند؛ قراردادهای بلندمدت حمل زمینی را با بند بازنگری ببندید.